Odpowiedzialność brokera wobec klienta

Powyższy przepis jako regułę przyjmuje zatem odpowiedzialność dłużnika, co najmniej za zwykłe niedbalstwo, a tym samym odpowiada on za niedbalstwo rażące lub winę umyślną.

Źródeł odpowiedzialności opartej na zasadzie starannego działania można poszukiwać już w prawie rzymskim, które znało konstrukcje tzw. zobowiązania dobrej wiary (obligationes bonae fidei), na podstawie której dłużnik odpowiadał za szkodę powstałą z jego winy, w tym za niedołożenie należytej staranności.

Podstawą tej odpowiedzialności była tzw. caustodia, czyli obowiązek strzeżenia rzeczy. Dłużnik przejmował odpowiedzialność gwarancyjną za rezultat sprawowanej pieczy nad rzeczą, to znaczy zobowiązywał się do jej zwrotu w stanie niepogorszonym. Z odpowiedzialności zwalniało go wystąpienie siły wyższej (vis maior) np. pożar, rozbicie okrętu, powódź, trzęsienie ziemi. Przy wykonywaniu zobowiązania, dłużnika – w tym przypadku brokera – obowiązuje powinność polegająca na wymaganym przez prawo odpowiednim postępowaniu, które musi nosić cechy staranności. Broker wykonujący działalność brokerską powinien zatem wykazać sumienność, zapobiegliwość, ostrożność, przezorność, dbałość o osiągnięcie zamierzonego celu. Staranność jest więc zespołem pozytywnych cech charakteryzujących zachowanie się dłużnika (brokera) i z tego punktu widzenia zachowanie to jest ocenianie.

Z treści art. 355 § 1 k.c. wynika wzorzec postępowania oznaczający staranność przyjętą powszechnie w danej kategorii stosunków – obiektywny miernik staranności. Dłużnik (broker) nie może być obciążony ani zbyt wysokimi, ani zbyt niskimi wymaganiami, konieczna jest zatem miara staranności uwzględniająca interes obu stron. W tym przypadku chodzi o staranność należytą.

Taką staranność działania potwierdza także Sąd Najwyższy, czego przykładem może być wyrok z dnia 21 października 1946 r. (C III 604/46, OSN 1947, poz. 49), w którym sąd stwierdził, że „miara staranności jest wymagana wtedy, gdy w danym stosunku dla wykonania czynności, konieczne jest posiadanie specjalnych kwalifikacji, umiejętności lub znajomości sztuki (np. chirurga, kapitana statku, operatora skomplikowanej maszyny)”.

W razie postawienia dłużnikowi (brokerowi) zarzutu niedołożenia należytej staranności, musi on wykazać, że przedsięwziął wszelkie dostępne mu środki faktyczne lub prawne, aby wywiązać się ze zobowiązania i że mimo zapobiegliwości i dołożenia staranności wymaganej w życiu potocznym, spełnienie świadczenia, czyli prawidłowe wykonanie usługi brokerskiej, stało się niewykonalne. Broker musi wykazać brak związku przyczynowego między jego czynnościami a zaistniałą szkodą dla ubezpieczonego.

Powyższy dowód może być przeprowadzony dwoma sposobami.

Pierwszy polega na wykazaniu okoliczności, będącej wyłączną przyczyną szkody, za którą broker nie odpowiada, gdyż nie zachodzi związek przyczynowy między tą okolicznością a jego czynnościami brokerskimi. Jest to dowód o charakterze obiektywnym.

Drugi sposób polega na wykazaniu przez brokera braku winy, przez wykazanie dowodu dochowania należytej staranności, przy wykonywaniu czynności brokerskich.

W pierwszym przypadku, dowód zwalniający brokera z odpowiedzialności polega na wykazaniu rzeczywistej przyczyny szkody, przy braku związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem brokera a szkodą. W drugim przypadku dowód uchylający odpowiedzialność brokera polega na wykazaniu braku związku przyczynowego bez wskazania przyczyny. W pierwszym przypadku brokera zwalnia się od odpowiedzialności za własne działanie lub zaniechanie bez względu na jej podstawy. W drugim – zwalnia się od tej odpowiedzialności pod warunkiem, że podstawą odpowiedzialności jest zasada winy.

***
Po tej skromnej analizie prawnej podstaw odpowiedzialności brokera (z uwagi na ramy tego artykułu) pragnę powrócić do wymienionego na wstępie wyroku Sądu Najwyższego.

Wyrok ten został wydany w sprawie, która była oparta na następującym stanie faktycznym. Przedsiębiorca Piotr D. zawarł z Pawłem J. umowę o świadczenie usług brokerskich i w wykonaniu tej umowy zawarł z jednym z ubezpieczycieli umowę ubezpieczenia mienia od ognia i innych zdarzeń losowych obejmującą środki trwałe przedsiębiorstwa. Przed zawarciem umowy ubezpieczenia Piotr D. wyrażał także zamiar ubezpieczenia swojego domu prywatnego wraz z basenem kąpielowym nie stanowiącego składników majątkowych jego przedsiębiorstwa. Broker Paweł J. pośrednicząc w zawarciu umowy ubezpieczenia mienia, zobowiązał Piotra D. do złożenia wykazu środków trwałych przedsiębiorstwa, które miały być objęte zakresem umowy ubezpieczenia. Sporządzony wykaz środków trwałych zawierał, jako jedną z pozycji, dom mieszkalny wraz z basenem. W trakcie obowiązywania umowy ubezpieczenia nastąpił wypadek ubezpieczeniowy w postaci pożaru, który objął część domu wraz ze znajdującym się w tej części basenem. Szkody spowodowane pożarem zostały oszacowane na kwotę 130 tys. zł i o taką wysokość odszkodowania Piotr D. wystąpił do ubezpieczyciela. Spotkał się z odmową wypłaty odszkodowania ze wskazaniem, że umowa ubezpieczenia obejmowała tylko mienie związane z działalnością przedsiębiorstwa.

W takim stanie rzeczy przedsiębiorca wystąpił o odszkodowanie w tej samej kwocie w stosunku do brokera. Sąd I instancji uwzględnił powództwo, zajmując stanowisko, że do szkody powoda w postaci braku odszkodowania za zniszczone mienie doszło z winy brokera Pawła J. wskutek nieprawidłowego wykonania umowy o świadczenie usług brokerskich. Zdaniem Sądu, broker wbrew zamiarom Piotra D. nie zaproponował mu zawarcia umowy ubezpieczenia obejmującej prywatny majątek niezwiązany z działalnością gospodarczą. Sąd doszukał się między zachowaniem brokera a szkodą doznaną przez przedsiębiorcę bezpośredniego związku przyczynowego.

Broker jako osoba świadcząca profesjonalne usługi pośrednictwa ubezpieczeniowego, powinien zauważyć, że w wykazie środków trwałych przedsiębiorstwa Piotra D. znajduje się budynek mieszkalny wraz z basenem, niezwiązany z działalnością gospodarczą, i nakazać Piotrowi D. usunięcie tego składnika ze sporządzonego wykazu oraz zaproponować odrębną umowę ubezpieczenia domu od zdarzeń losowych.

Powyższa sprawa dotarła do Sądu Najwyższego na skutek skargi kasacyjnej brokera Pawła J. W skardze tej broker zakwestionował istnienie związku przyczynowego pomiędzy szkodą przedsiębiorcy a swoimi czynnościami brokerskimi. Wskazał, że Piotr D. i tak nie otrzymałby odszkodowania za zniszczony na skutek pożaru dom i basen w oparciu o odrębną umowę ubezpieczenia, gdyż Piotr D. nie posiadał zgody na użytkowanie uszkodzonych obiektów wymaganej art. 55 prawa budowlanego, a co za tym idzie obiekty te nie mogły stanowić przedmiotu ubezpieczenia od zdarzeń losowych. Ponadto broker zarzucił naruszenie przez Sąd przepisu art. 471 kodeksu cywilnego poprzez przyjęcie, że niewłaściwe wykonanie umowy o świadczenie usług brokerskich wynika z wyłącznej jego winy. Zdaniem brokera przedsiębiorca Piotr D. też jest profesjonalistą, jeśli chodzi o działalność gospodarczą i w związku z tym obowiązuje go należyta staranność i współdziałanie przy wykonywaniu umowy. Piotr D. wiedział, jaki rodzaj ubezpieczenia obejmuje zawarta przez niego umowa i wiedział, że dom z basenem nie jest środkiem trwałym jego przedsiębiorstwa, a co za tym idzie zawarta umowa ubezpieczenia nie może swoim zakresem obejmować także domu mieszkalnego wraz z basenem.

Sąd Najwyższy uchylił zakwestionowany przez brokera wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Zdaniem Sądu, jeżeli Piotr D. zlecił, co wydaje się niewątpliwe, także ubezpieczenie mienia prywatnego, to przygotowanie przez brokera tylko ubezpieczenia mienia przedsiębiorstwa było niewłaściwym wykonaniem umowy o świadczenie usług brokerskich. Z drugiej strony, sądy niższych instancji nie wyjaśniły do końca kwestii istnienia związku przyczynowego pomiędzy czynnościami brokerskimi a zaistniałą szkodą, a zwłaszcza okoliczności, czy gdyby została zawarta odrębna umowa ubezpieczenia prywatnego majątku, to Piotr D. na podstawie tej umowy otrzymałby odszkodowanie za uszkodzony w wyniku pożaru dom wraz z basenem. (Wyrok SN z 22 lutego 2008 r. Syg. akt V CSK 444/07).

Gazeta Ubezpieczeniowa nr 14(469) 1.4.2008